Cá nổi đầu, thở gấp: thiếu oxy hay nước bẩn?

Cá tụ lại sát mặt nước, miệng đớp liên tục, nắp mang phập phồng nhanh. Đây là tình huống cần xử lý ngay, vì cá có thể chết chỉ sau vài giờ. Hai nguyên nhân hay gặp nhất là nước thiếu oxy và nước nhiễm độc do chất thải, nhưng còn vài khả năng khác bạn cần loại trừ.

Phân biệt hành vi bình thường và bất thường

Không phải cứ lên mặt nước là có vấn đề. Một số loài như cá betta, cá sặc có cơ quan hô hấp phụ và thỉnh thoảng lên đớp không khí là bình thường. Cá cũng ngoi lên khi đói và thấy bạn đến gần.

Đáng lo khi bạn thấy:

• Nhiều con cùng lúc treo mình sát mặt nước, đặc biệt gần chỗ nước chảy hoặc sủi bọt.
• Mang mở to, đập nhanh hơn thường lệ.
• Cá lờ đờ, bỏ ăn, có con mất thăng bằng hoặc nằm đáy.
• Hiện tượng kéo dài, không phải chỉ vài giây.

Nguyên nhân 1: nước thiếu oxy

Lượng oxy hoà tan trong nước có giới hạn, và nhiều yếu tố làm nó giảm xuống:

• Nhiệt độ cao: nước càng nóng thì giữ được càng ít oxy, trong khi cá lại cần nhiều oxy hơn. Những ngày nắng nóng, bể đặt gần cửa sổ hướng nắng rất dễ gặp tình trạng này.
• Mặt nước ít xao động: oxy đi vào nước chủ yếu qua bề mặt. Lọc yếu, máy sục khí hỏng hoặc mất điện làm mặt nước phẳng lặng, oxy vào chậm.
• Nuôi quá dày: quá nhiều cá trong một thể tích nước nhỏ.
• Cây thuỷ sinh về đêm: ban đêm cây không quang hợp mà vẫn hô hấp. Bể dày cây, ít sục khí có thể thiếu oxy vào gần sáng.
• Sau khi dùng thuốc: một số sản phẩm xử lý nước có thể làm giảm oxy. Đọc kỹ nhãn sản phẩm.

Nguyên nhân 2: nước bẩn, nhiễm độc

Chất thải của cá và thức ăn thừa phân huỷ tạo ra amoniac, sau đó vi sinh trong lọc chuyển thành nitrit rồi nitrat. Amoniac và nitrit đều độc với cá, làm tổn thương mang và cản trở việc vận chuyển oxy trong máu. Kết quả là cá ngộp thở dù nước có đủ oxy.

Nguy cơ cao khi:

• Bể mới lập, hệ vi sinh chưa ổn định.
• Cho ăn quá nhiều, thức ăn thừa thối dưới đáy.
• Có cá chết mà chưa vớt ra.
• Vừa rửa lọc bằng nước máy hoặc thay toàn bộ vật liệu lọc, làm mất vi sinh có lợi.
• Lâu ngày không thay nước.

Việc cần làm ngay

1. Tăng oxy: bật hoặc thêm máy sục khí, chỉnh đầu ra của lọc cho mặt nước xao động mạnh hơn.
2. Kiểm tra nhiệt độ: nếu nước quá nóng, che nắng, mở quạt thổi mặt nước, đưa bể ra chỗ mát. Hạ nhiệt từ từ, không đổ đá trực tiếp vào bể.
3. Thay một phần nước: thay khoảng 25–30% (tham khảo) bằng nước đã khử clo, cùng nhiệt độ với bể. Nếu nước rất xấu, có thể thay thêm sau vài giờ thay vì thay hết một lần.
4. Vớt cá chết, thức ăn thừa và hút bớt cặn đáy.
5. Ngừng cho ăn một ngày để giảm chất thải.
6. Đo nước: dùng bộ thử để kiểm tra amoniac, nitrit, pH. Kết quả giúp bạn biết đúng nguyên nhân.

Nếu bạn vừa dùng sản phẩm trị bệnh mà cá bắt đầu thở gấp, hãy tăng sục khí, thay một phần nước và đọc lại nhãn sản phẩm.

Các nguyên nhân khác cần nghĩ tới

• Bệnh ở mang: ký sinh trùng, vi khuẩn hoặc nấm bám mang khiến cá khó thở dù nước tốt. Cá có thể kèm cọ mình, mang đỏ hoặc nhợt.
• Ngộ độc từ bên ngoài: bình xịt côn trùng, khói, sơn, chất tẩy rửa rơi vào bể.
• Nước máy chưa khử clo khi thay nước.

Để phòng ngừa, hãy giữ lịch thay nước đều đặn, cho ăn vừa đủ trong vài phút, không nuôi quá dày, vệ sinh lọc bằng nước bể cũ và luôn có sẵn máy sục khí dự phòng cho những ngày nắng nóng hoặc mất điện.

Khi nào cần đưa đi khám

Hãy hỏi bác sĩ thú y có kinh nghiệm về cá hoặc người có chuyên môn về bệnh cá khi:

• Đã tăng oxy, thay nước mà cá vẫn thở gấp sau một ngày.
• Kết quả đo nước bình thường nhưng cá vẫn ngộp, nghi bệnh ở mang.
• Mang cá đỏ bầm, nhợt nhạt, sưng hoặc có chất nhầy.
• Nhiều cá chết liên tiếp mà không rõ lý do.

Đừng tự cho thuốc khi chưa rõ nguyên nhân. Mọi sản phẩm trị bệnh cần dùng theo chỉ định của bác sĩ thú y và đúng hướng dẫn trên nhãn.