Bể cá đầu tiên: hiểu chu trình nitơ

Mua bể, đổ nước, thả cá ngay trong ngày là sai lầm phổ biến nhất của người mới chơi cá. Vài ngày đầu cá vẫn bơi khoẻ, rồi bỗng lờ đờ, nổi đầu và chết dần. Thủ phạm thường không phải bệnh, mà là bể chưa hoàn thành chu trình nitơ.

Chu trình nitơ là gì

Cá thải ra chất thải qua mang và phân. Thức ăn thừa, lá cây mục cũng phân huỷ. Tất cả tạo ra amoniac, một chất rất độc với cá dù ở nồng độ thấp.

Trong một bể đã ổn định, có hai nhóm vi khuẩn có lợi xử lý chất này:

1. Nhóm thứ nhất chuyển amoniac thành nitrit. Nitrit vẫn độc, nó cản trở máu cá vận chuyển oxy.
2. Nhóm thứ hai chuyển nitrit thành nitrat. Nitrat ít độc hơn nhiều, nhưng tích tụ lâu vẫn gây hại và làm rêu tảo phát triển.

Nitrat được loại bỏ chủ yếu bằng cách thay nước định kỳ, một phần nhỏ được cây thuỷ sinh hấp thu. Đó là vòng tuần hoàn mà người chơi cá gọi là chu trình nitơ.

Vi khuẩn sống ở đâu

Vi khuẩn có lợi không sống chủ yếu trong nước mà bám trên bề mặt: vật liệu lọc, sỏi nền, đá, lũa, thành bể. Vì vậy, bộ lọc là trái tim của bể cá. Một bể mới tinh, nước mới, lọc mới gần như chưa có quần thể vi khuẩn này. Chúng cần thời gian để sinh sôi đủ nhiều, thường là vài tuần.

Điều này giải thích vì sao bể mới thả cá ngay lại hay gặp sự cố: amoniac tăng nhanh hơn khả năng xử lý của vi khuẩn.

Cách chạy bể trước khi thả cá

Việc nuôi vi khuẩn trước khi thả cá thường được gọi là chạy bể hay cycling. Cách được khuyến khích là chạy bể không có cá:

1. Lắp đặt đầy đủ: bể, nền, lọc, máy sưởi nếu cần. Đổ nước đã khử clo và cho lọc chạy liên tục.
2. Cung cấp nguồn amoniac: cho vào một ít thức ăn cá mỗi ngày, hoặc dùng sản phẩm amoniac dành riêng cho bể cá, làm theo hướng dẫn trên nhãn.
3. Có thể bổ sung vi sinh dạng chế phẩm hoặc xin một ít vật liệu lọc đã chạy lâu từ bể khoẻ mạnh để rút ngắn thời gian. Chỉ xin từ bể bạn biết rõ là không có bệnh.
4. Đo nước định kỳ bằng bộ test amoniac, nitrit, nitrat. Ban đầu amoniac tăng, sau đó nitrit tăng, rồi cả hai giảm dần về không trong khi nitrat xuất hiện.
5. Bể được coi là đã chạy xong khi amoniac và nitrit liên tục đo được bằng không sau khi bạn cho nguồn amoniac vào trong khoảng một ngày. Thời gian thường mất khoảng 4 đến 6 tuần, có khi lâu hơn, tham khảo.
6. Thay một phần nước để hạ nitrat trước khi thả cá.

Trong giai đoạn này nước có thể đục trắng do vi khuẩn bùng phát, đây là hiện tượng thường gặp và thường tự hết.

Thả cá đúng cách sau khi chạy bể

• Thả ít trước, thêm dần. Vi khuẩn cần thời gian để tăng theo lượng chất thải mới. Thả vài con, đợi một đến hai tuần rồi mới thêm.
• Không nuôi quá dày. Bể chật vừa dễ ô nhiễm vừa làm cá căng thẳng.
• Cho ăn vừa đủ. Thức ăn thừa là nguồn amoniac lớn.
• Tiếp tục đo nước trong vài tuần đầu sau khi thả cá.

Những thói quen vô tình phá vỡ chu trình

• Rửa vật liệu lọc bằng nước máy: clo trong nước máy có thể diệt vi khuẩn có lợi. Hãy rũ nhẹ vật liệu lọc trong chậu nước lấy ra từ chính bể.
• Thay toàn bộ vật liệu lọc cùng lúc: nếu cần thay, hãy thay từng phần, cách nhau vài tuần.
• Tắt lọc lâu, ví dụ khi mất điện nhiều giờ: vi khuẩn thiếu oxy sẽ chết bớt. Khi có điện lại, theo dõi nước kỹ hơn.
• Dùng thuốc trị bệnh trong bể chính: một số loại thuốc ảnh hưởng tới vi khuẩn. Việc dùng thuốc nên theo hướng dẫn của người có chuyên môn về bệnh cá và đọc kỹ nhãn sản phẩm.
• Vệ sinh bể quá sạch: cọ sạch hết sỏi, đá cùng lúc cũng làm mất vi khuẩn.

Tóm tắt

Bể cá khoẻ không phải là bể có nước trong nhất, mà là bể có hệ vi sinh ổn định. Hãy chạy bể vài tuần trước khi thả cá, đo amoniac và nitrit cho tới khi bằng không, thả cá từ từ, cho ăn vừa phải và chăm sóc bộ lọc nhẹ nhàng. Nếu cá có dấu hiệu nổi đầu, thở gấp, mang đỏ, hãy đo nước ngay. Khi amoniac hoặc nitrit tăng, thay một phần nước đã khử clo, giảm cho ăn và tìm nguyên nhân. Nếu cá vẫn yếu dù nước đã ổn, hãy hỏi người có chuyên môn về bệnh cá.