Bệnh đốm trắng ở cá cảnh: nhận biết và xử lý

Một sáng bạn thấy trên thân cá lấm tấm những chấm trắng nhỏ như hạt muối. Đó rất có thể là bệnh đốm trắng, một trong những bệnh phổ biến nhất ở cá cảnh nước ngọt. Bệnh lây nhanh và có thể làm chết nhiều cá nếu để muộn, nhưng nếu phát hiện sớm thì cơ hội cứu cá khá cao.

Bệnh đốm trắng là gì

Bệnh đốm trắng ở cá nước ngọt do một loài ký sinh trùng đơn bào tên là Ichthyophthirius multifiliis gây ra, nên người nuôi hay gọi tắt là bệnh Ich. Ký sinh trùng chui vào lớp da và mang cá, tạo thành những nang nhỏ màu trắng mà ta nhìn thấy bằng mắt thường. Cá biển cũng có một bệnh đốm trắng tương tự nhưng do loài ký sinh trùng khác gây ra, cách xử lý không giống nhau.

Bệnh thường bùng phát khi cá bị căng thẳng: vừa chuyển bể, nhiệt độ nước dao động mạnh, nước bẩn hoặc mới thả cá mới mang mầm bệnh vào.

Dấu hiệu nhận biết

• Chấm trắng nhỏ: nổi trên thân, vây và mang, kích thước đều nhau như hạt muối hay hạt đường. Số chấm tăng dần theo ngày.
• Cá cọ mình: cá hay cọ thân vào đá, sỏi, cây hoặc thành bể vì ngứa.
• Vây cụp, bơi lờ đờ: cá ít bơi, hay đứng một chỗ, có khi nằm sát đáy.
• Thở gấp: khi ký sinh trùng bám nhiều ở mang, cá khó thở, hay nổi gần mặt nước.
• Bỏ ăn: cá ăn ít dần hoặc không ăn.

Cần phân biệt với một số trường hợp dễ nhầm. Cá vàng đực vào mùa sinh sản có những nốt trắng nhỏ trên nắp mang và vây ngực, đó là đặc điểm bình thường. Những đốm to, dạng bông như bông gòn thường là nấm. Nếu không chắc, hãy chụp ảnh rõ nét và hỏi người có chuyên môn.

Vòng đời ký sinh trùng và vì sao phải xử lý cả bể

Hiểu vòng đời của ký sinh trùng giúp bạn hiểu vì sao bệnh khó dứt điểm:

1. Giai đoạn bám trên cá: ký sinh trùng nằm dưới lớp da, được lớp nhầy che chắn. Ở giai đoạn này, phần lớn sản phẩm xử lý trong nước gần như không tác động được.
2. Giai đoạn rời cá: khi trưởng thành, ký sinh trùng rời khỏi cá, rơi xuống đáy hoặc bám vào cây, đá và tạo thành bào nang.
3. Giai đoạn sinh sản: bên trong bào nang, ký sinh trùng phân chia thành rất nhiều con non.
4. Giai đoạn bơi tự do: con non thoát ra, bơi trong nước tìm cá để bám. Đây là giai đoạn dễ bị tiêu diệt nhất.

Vì vậy, dù chỉ thấy một con cá có đốm, cả bể đều đã có ký sinh trùng. Việc xử lý phải kéo dài đủ lâu để bao trùm nhiều vòng đời. Nhiệt độ nước càng cao thì vòng đời càng ngắn, nhiệt độ thấp thì bệnh kéo dài hơn.

Hướng xử lý khi cá bị đốm trắng

Có nhiều cách xử lý, và cách phù hợp phụ thuộc vào loài cá trong bể. Một số loài như cá không vảy, cá da trơn, tép, ốc và cây thuỷ sinh rất nhạy cảm với nhiều sản phẩm trị bệnh. Hãy lưu ý:

• Hỏi ý kiến chuyên môn trước: chọn sản phẩm và cách dùng theo chỉ định của bác sĩ thú y hoặc người có chuyên môn về bệnh cá, và đọc kỹ nhãn sản phẩm. Không tự pha trộn nhiều loại thuốc cùng lúc.
• Ổn định nhiệt độ: giữ nhiệt độ ổn định, không để dao động. Một số người nuôi nâng nhiệt độ lên từ từ để rút ngắn vòng đời ký sinh trùng, nhưng chỉ làm trong giới hạn loài cá chịu được và cần hỏi ý kiến chuyên môn trước.
• Tăng sục khí: nước ấm chứa ít oxy hơn, cá bệnh ở mang lại càng cần oxy.
• Giữ nước sạch: hút cặn đáy và thay nước định kỳ giúp loại bớt bào nang dưới đáy.
• Tháo vật liệu than hoạt tính khỏi lọc nếu đang dùng sản phẩm trị bệnh, vì than có thể hút mất hoạt chất. Đọc nhãn để biết sản phẩm có yêu cầu này không.
• Không dừng giữa chừng: đốm trắng biến mất không có nghĩa là hết ký sinh trùng. Tiếp tục theo đúng thời gian được hướng dẫn.

Phòng bệnh đốm trắng

• Cách ly cá mới vài tuần trước khi thả chung.
• Không đổ nước túi từ cửa hàng vào bể.
• Giữ nhiệt độ ổn định, dùng sưởi có điều nhiệt nếu nhà bạn có mùa lạnh.
• Thay nước đều đặn, không nuôi quá dày.
• Dùng vợt, xô riêng cho từng bể.

Khi nào cần đưa đi khám

Hãy tìm đến bác sĩ thú y có kinh nghiệm về cá hoặc người có chuyên môn về bệnh cá khi:

• Cá thở rất gấp, nằm đáy, mất thăng bằng hoặc nhiều con chết trong thời gian ngắn.
• Đã xử lý theo hướng dẫn mà đốm trắng vẫn tăng lên.
• Bạn không chắc đó là đốm trắng, nấm hay bệnh khác.
• Bể có loài nhạy cảm như cá da trơn, tép, ốc và bạn không biết nên dùng sản phẩm nào.

Đừng thử nhiều loại thuốc liên tiếp theo lời truyền miệng. Dùng sai có thể làm cá yếu thêm và phá hỏng hệ vi sinh trong bể.