Bệnh xương chuyển hoá ở bò sát: dấu hiệu và phòng ngừa

Bệnh xương chuyển hoá là một trong những bệnh hay gặp nhất ở bò sát nuôi làm cảnh, đặc biệt ở thằn lằn ăn côn trùng, ăn thực vật và rùa. Điều đáng buồn là phần lớn trường hợp có thể phòng được nếu chuồng nuôi và chế độ ăn đúng ngay từ đầu. Phát hiện sớm giúp con vật có cơ hội hồi phục tốt hơn nhiều.

Bệnh xương chuyển hoá là gì

Đây là tên gọi chung cho nhóm rối loạn khiến xương bị yếu, mềm hoặc biến dạng. Nguyên nhân thường gặp nhất là cơ thể thiếu canxi kéo dài. Khi máu thiếu canxi, cơ thể sẽ rút canxi từ xương ra để duy trì các chức năng sống như co cơ, dẫn truyền thần kinh. Lâu dần xương mỏng đi, mềm như cao su, dễ cong và gãy.

Bò sát cần ba yếu tố đi cùng nhau để có xương chắc:

• Đủ canxi trong khẩu phần và tỉ lệ canxi so với phốt pho hợp lý.
• Vitamin D3: nhiều loài bò sát tự tạo vitamin D3 dưới da khi được chiếu tia UVB. Không có D3, canxi ăn vào hấp thu kém.
• Nhiệt độ đúng: bò sát lạnh thì tiêu hoá và trao đổi chất kém, ảnh hưởng việc hấp thu dinh dưỡng.

Nguyên nhân thường gặp

1. Thiếu hoặc sai đèn UVB: không có đèn, đèn đã cũ hết tia UVB dù vẫn sáng, đèn đặt quá xa hoặc bị kính, lưới dày, nhựa chắn.
2. Chế độ ăn mất cân bằng: chỉ ăn một loại côn trùng nghèo canxi, ăn nhiều thịt hoặc rau quả nghèo canxi, không được bổ sung khoáng chất đúng cách.
3. Nhiệt độ chuồng quá thấp hoặc thiếu điểm phơi.
4. Bệnh thận, gan, đường ruột ảnh hưởng chuyển hoá canxi và vitamin D. Một số trường hợp do rối loạn nội tiết.
5. Giai đoạn cần nhiều canxi: con non lớn nhanh và con cái đang mang trứng có nguy cơ cao hơn.

Rắn ăn nguyên con mồi (cả xương) ít bị bệnh này hơn, nhưng không có nghĩa là hoàn toàn không gặp.

Dấu hiệu cần để ý

Giai đoạn sớm

• Kém hoạt động, ít leo trèo, ăn ít hơn.
• Chậm lớn so với con cùng tuổi.
• Run nhẹ hoặc giật nhẹ ở ngón chân, chân.
• Đi lại yếu, bụng hay kéo lê sát nền thay vì nâng cao người.

Giai đoạn nặng hơn

• Hàm mềm: hàm dưới mềm, sưng hoặc biến dạng, ăn khó.
• Chân sưng, cong: đùi sưng to, chân cong vẹo.
• Cột sống, đuôi cong vẹo hoặc có khối u cục dọc xương.
• Gãy xương dù chỉ va chạm nhẹ.
• Ở rùa: mai mềm, ấn lõm, mai biến dạng, mép mai cong lên.
• Co giật, liệt: do canxi trong máu xuống quá thấp. Đây là tình trạng cấp cứu.
• Táo bón, sa trực tràng hoặc khó đẻ ở con cái.

Chẩn đoán và điều trị

Chỉ bác sĩ thú y mới xác định được con vật có bị bệnh xương chuyển hoá hay không và mức độ nặng nhẹ. Bác sĩ có thể khám lâm sàng, chụp X-quang để xem mật độ xương và chỗ gãy, xét nghiệm máu để đánh giá canxi và chức năng các cơ quan.

Việc điều trị tuỳ mức độ, có thể gồm bổ sung canxi, vitamin, điều chỉnh đèn và nhiệt, chế độ ăn, chăm sóc hỗ trợ khi con vật yếu. Tất cả phải theo chỉ định của bác sĩ thú y. Đừng tự ý cho uống canxi hay vitamin D3 liều cao vì thừa vitamin D3 và canxi cũng gây hại, có thể làm tổn thương thận. Xương bị biến dạng thường không trở lại như cũ, nhưng con vật có thể sống ổn định nếu được chăm sóc đúng.

Phòng bệnh từ chuồng và khẩu phần

• Tìm hiểu nhu cầu UVB của loài bạn nuôi, dùng đèn UVB phù hợp, đặt đúng khoảng cách, không để vật cản, thay theo khuyến cáo trên nhãn (xem thêm bài về UVB cho bò sát).
• Giữ dải nhiệt độ và điểm phơi đúng loài, đo bằng nhiệt kế.
• Cho ăn đa dạng theo đúng nhóm loài. Côn trùng nên được nuôi dưỡng tốt trước khi cho bò sát ăn.
• Bổ sung canxi và vitamin theo chỉ định của bác sĩ thú y, đọc kỹ nhãn sản phẩm.
• Chỉ mua bò sát từ nguồn hợp pháp, có giấy tờ, không bắt từ tự nhiên và không thả ra môi trường. Mang con mới về đi khám sức khoẻ sớm.

Khi nào cần đưa đi khám

Hãy đưa con vật đến bác sĩ thú y có kinh nghiệm về bò sát khi thấy:

• Run, giật ở chân hoặc co giật: đi khám ngay.
• Hàm mềm, sưng; chân sưng hoặc cong; mai rùa mềm.
• Gãy xương, đi lại khó, kéo lê thân.
• Chậm lớn, bỏ ăn, lờ đờ kéo dài.
• Con vật được mua về từ nơi không có đèn UVB hoặc chế độ ăn không rõ ràng: nên khám sức khoẻ sớm dù chưa có dấu hiệu.

Khi đi khám, hãy chụp ảnh chuồng nuôi, ghi loại đèn, thời gian dùng đèn, nhiệt độ và khẩu phần ăn. Những thông tin này giúp bác sĩ tìm nguyên nhân nhanh hơn.